In gesprek met theatercriticus Wouter Hillaert

Per toeval recensent

Theaterkritiek was voor Wouter Hillaert geen kinderdroom. Zijn weg ernaartoe noemt hij zelf ‘één groot toeval’. Hij studeerde Germaanse talen in Gent met Zweeds als hoofdtaal, volgde daarna theaterwetenschappen, trok een jaar naar Stockholm en kwam via een toevallige oproep terecht bij De Morgen, waar ze recensenten zochten. Vandaag coördineert Hillaert de online recensiewebsite pzazz.

“Het is niet zo dat ik zelf een makersreflex heb”, vertelt Hillaert. “Als criticus ben je eerder creatief over de creativiteit van anderen. Maar schrijven over theater liet me toe om langer bij een voorstelling te blijven stilstaan.”

‘Saai’ is geen kritiek

Voor Hillaert hoe theaterkritiek niet te doen alsof ze boven het publiek staat. “Theaterkritiek is sowieso een subjectieve business”, zegt hij. “Zoals elke toeschouwer een voorstelling persoonlijk binnenkrijgt, geldt dat ook voor een recensent.” De uitdaging zit 'm net in de vertaalslag: hoe kunnen subjectieve indrukken toch stof bieden voor een breder gesprek?

Dat kan alleen als er goed beargumenteerd wordt. “Als ik tegen iemand zeg: jij bent saai, dan zegt dat meer over mij dan over jou,” legt Hillaert uit. “Tenzij ik helder kan uitleggen waarom ik dat vind.” Een goede recensie legt dus geen smaak als wet op, maar maakt een manier van kijken navolgbaar. De lezer hoe het niet eens te zijn, maar moet kunnen begrijpen hoe de recensent tot zijn oordeel komt.

In zekere zin leek Hillaerts schrijven zijn tijd vooruit. “Ik kreeg vroeger vaak te horen dat ik te maatschappelijk of te politiek schreef. Vandaag is dat veel meer de norm geworden. Theater heeft omarmd dat het een maatschappelijke functie heeft en zich moet verhouden tot wat in de samenleving speelt.”

Geen vaste meetlat

Volgens Hillaert begint een recensie bij de vraag wat de makers probeerden te bereiken. Een voorstelling moet worden afgetoetst aan haar eigen ambitie: een komedie beoordeel je niet simpelweg omdat ze ‘om te lachen’ is, maar door te kijken hoe de humor werkt, welke mechanismen worden ingezet en of die effect hebben.

Zo vraagt kritiek om een onderzoekende houding die verwant is aan het maakproces zelf. Makers bestuderen tijdens de repetities vorm, ritme en thema; de recensent probeert achteraf vanuit de zaal te reconstrueren welke keuzes de voorstelling dragen en waar die al dan niet helder worden. Daarom kun je niet één norm op elke voorstelling plakken: een intieme monoloog, een volkse komedie, een experimentele performance en een grote groepsvoorstelling vragen elk om een andere manier van kijken.

Heeft vrijetijdstheater kritiek nodig?

Op dit moment recenseert pzazz vooral professioneel theater. Dat heeft volgens Hillaert niet te maken met desinteresse in vrijetijdstheater, maar met de hoeveelheid voorstellingen. Zelfs binnen het professionele veld is er al meer te zien dan dit collectief van twintig recensenten kan volgen. Als daar ook nog eens alle voorstellingen uit het liefhebberstheater bijkomen, wordt het onhaalbaar.

Voor Hillaert is vooral belangrijk dat de vraag naar kritiek vanuit het vrijetijdsgezelschap zelf komt, want niet elke voorstelling hoe een recensie te krijgen. “Wanneer mensen vooral spelen voor het plezier van de groep en hun publiek, zou ik het vreemd vinden om daar zomaar mijn kritische blik op los te laten,” zegt hij. “Tenzij een gezelschap zichzelf artistiek wil uitdagen, hoog mikt en benieuwd is naar professionele feedback. Dan kan kritiek heel zinvol zijn.”

Die nuance is belangrijk. Vrienden en familie feliciteren graag - en dat is fijn - maar applaus zegt niet altijd waar een voorstelling sterker kon, waar ze onduidelijk werd, of welke keuzes het meeste effect hadden.

Geen vipbehandeling

Wat kunnen vrijetijdsgezelschappen doen als ze wél een recensent willen uitnodigen? Ten eerste: de recensent laten weten dat de voorstelling bestaat en dat je wil dat hij langskomt. Verder hoe er, naast een ticketje klaarleggen, niet veel speciaals te gebeuren. Een brochure met de correcte namen van spelers en makers, foto's of een speeltekst kunnen helpen, maar dat is ook zo voor het publiek.

Kortom: een recensent moet niet anders behandeld worden dan een andere toeschouwer. Vooraf uitgebreid uitleggen hoe dit stuk gemaakt is, welke symboliek er achter bepaalde keuzes zit en hoe je iets moet interpreteren? Liever niet. “Te veel briefing vooraf voelt vreemd aan, alsof de voorstelling niet op z'n eigen benen kan staan”, zegt Hillaert. “Ook een gratis drankje achteraf hoe niet voor mij. Meestal wil ik even
gerust gelaten worden, of kom ik zelf wel praten als ik nog iets wil weten.”

Een recensie is geen vonnis

Verder is en blij een recensie altijd een momentopname. “Een soort foto die je op dat moment neemt, met de voorstelling als onderwerp”, zegt Hillaert. “Je gooit ze de wereld in zoals het toen was. Als ik mijn recensies van tien jaar geleden opnieuw lees, zie ik dat ik zelf veranderd ben en dat de tijden veranderd zijn. Vandaag zou ik misschien anders schrijven.”
Dat maakt kritiek niet waardeloos, maar menselijk. Daarom kan er ook altijd een gesprek volgen. Hillaert staat open voor makers die na een recensie willen praten: zulke gesprekken kunnen helpen om beter te begrijpen wat iemand wilde bereiken, of waarom iets anders overkwam dan bedoeld. Alleen laat je bij een negatieve recensie beter wat tijd voorbijgaan; een maand later praten is vaak vruchtbaarder dan de dag nadien reageren vanuit pijn of verdediging.

Kritiek als vorm van respect

Natuurlijk kan theater perfect bestaan zonder kritiek. “Dat wordt elke dag bewezen,” erkent Hillaert. “Individuele voorstellingen missen daar misschien niet altijd zoveel mee, maar een veld wel. Vooral makers die zichzelf willen blijven uitdagen, hebben nood aan feedback van mensen die veel gezien hebben.”

Daar is misschien wat winst te boeken voor het vrijetijdstheater: het bevindt zich vaak net op plekken waar
publiek en spelers elkaar kennen, in dorpen, verenigingen, buurten en lokale zalen. Juist daar kan een blik van buitenaf iets toevoegen. “Wanneer kritiek zorgvuldig, beargumenteerd en contextbewust gebeurt, kan ze een vorm van respect zijn.”

Hillaert voelt er wel wat voor om een schrijftraject op poten te zetten. Een masterclass theaterkritiek, bijvoorbeeld als mogelijke samenwerking tussen OPENDOEK en pzazz, met een specifieke focus op voorstellingen van vrijetijdsgezelschappen. “Zo kunnen binnen dat veld zelf kritische stemmen opstaan die voor een breder publiek kijken, schrijven en argumenteren over vrijetijdstheater. Mensen die de context kennen, maar ook met een beetje meer afstand durven kijken.”

Want wie kritiek schrijft, zegt eigenlijk: wat jullie maken, is het
waard om ernstig naar te kijken.